Askerî hayat
Tematik dosya · Dönem: 1944–1989 · Okuma: 7 dk
Dosya — Bulgar Halk Ordusu (Българска народна армия) ve Halk Cumhuriyeti döneminde askerlik.
Kırk beş yıl boyunca üniforma giymek, neredeyse bütün Bulgar erkekleri için hayatın zorunlu bir aşamasıydı. Bulgar Halk Ordusu (Българска народна армия, BNA) yalnızca askerî bir kurum değildi: her kuşağın geçtiği bir eşikti, milyonlarca hayatın ergenlikle yetişkinlik arasındaki ortak anıydı.
Bu dosya, o dünyanın ne olduğunu, celpten sivil hayata dönüşe kadar, geride bıraktığı nesneler, üniformalar ve görüntüler üzerinden izliyor.
Kamyonlarının önünde kışlık üniformalı bir manga — Collection Cold War Bulgaria
Bulgar Halk Ordusu birliği, 1970'ler öncesi dönem — Collection Cold War Bulgaria
Zorunlu askerlik
Halk Cumhuriyeti'nde askerlik erkekler için genel ve zorunluydu. 1980'lerin sonunda ordu yaklaşık 152 000 muvazzaf askere sahipti; dokuz milyon nüfuslu bir ülke için hatırı sayılır bir rakam; tam da bu sistemli celp sayesinde mümkün olmuştu.
Her genç adam, reşit olduğunda hizmet edeceğini biliyordu. Askerlik sınıfa ve döneme göre iki ila üç yıl sürüyordu. Kaçınılmıyordu: muafiyet nadirdi, tıbbi durumlara ya da birkaç ailevi hale ayrılmıştı; ordunun silahlanmış ulusu cisimleştirdiği bir devlette ret düşünülebilir bir seçenek değildi.
Bu genellik askerliği paylaşılan bir deneyime dönüştürüyordu. Toplumsal kökeni, bölgesi, gelecekteki mesleği ne olursa olsun, o dönemin bir Bulgar erkeği kışlayı görmüştü. Bütün bir kuşağın ortak paydasıydı.
Kışla ve hiyerarşi
Askerin gündeliği, ilkelerinde Sovyet modelinden alınmış ama Bulgar özellikleri taşıyan katı bir hiyerarşiyle düzenleniyordu.
Bulgar Halk Ordusu astsubayı — Collection Cold War Bulgaria
Astsubay, yani çavuş ya da başçavuş, yakınlık figürüydü; eri gün gün çerçeveleyendi. Talimi o yürütüyor, disipline göz kulak oluyor, emirleri aktarıyordu. Kemer, şeritler, ihtisas arması: üniformanın her ayrıntısı rütbeyi ve rolü söylüyordu.
Bulgar Halk Ordusu subayı; kasketi, tören kemeri ve hançeriyle — Collection Cold War Bulgaria
Üstte, subay başka bir dünyaya aitti. Sert kasket, tören kemeri, tören hançeri erlerle keskin bir mesafe koyuyordu. Özellikle tören üniforması hizmetten çok temsile aitti: ordunun merkezî bir yer tuttuğu bir toplumda askerî kurumun itibarını sergiliyordu.
Kusursuz hizmet madalyaları — Collection Cold War Bulgaria
Bulgar Halk Ordusu'nun kumaş arması — Collection Cold War Bulgaria
Bu basamaklar arasında kışla hayatı değişmez bir ritmi izliyordu: kalkış, talim, teçhizat bakımı, angaryalar, tatbikatlar. Yüz binlerce erkeğin paylaştığı ve çoğunun anısını sakladığı, tekrardan ve disiplinden örülü bir rutin.
Siyasi eğitim
Askerî talime başka türden bir talim ekleniyordu: siyasi eğitim. Tali değildi, Halk Ordusu'yla özdeşti: «halk» sözcüğünün kendisi bu ideolojik vokasyonu adlandırıyordu. Ordu asker yetiştirmeliydi, ama sosyalist rejime sadık yurttaşlar da.
Bu ideolojik çerçeveleme yapılandırılmıştı. Ordunun bir Ana Siyasi Müdürlüğü vardı; birliklerin siyasi eğitimini denetleyen ve gerektiğinde askerî kamuoyunu seferber edebilen özel bir aygıt; Mayıs 1968'de, Çekoslovakya'daki yakın müdahaleyi askerler nezdinde meşrulaştırmak için bir kampanya başlattığı gibi. Her kademede siyasi subaylar birliklerin ideolojik uygunluğuna göz kulak oluyordu.
«Çavuş» askerî dergisinin sayıları — Collection Cold War Bulgaria
Erler için bu, Marksizm-Leninizme, Parti tarihine, resmî öğretiye ayrılmış talim saatleri demekti. Kadro için mesele daha da ağırdı. Bir subayın değerlendirmesinde siyasi güvenilirlik mesleki yetkinlik kadar ağırlık taşıyordu ve Bulgaristan Komünist Partisi'ne üyelik normdu: subay sınıfında üyelik oranı %80'i aşıyordu. Parti üyesi olmadan üst rütbeli subay olarak kariyer yapmak pratikte çok güçtü: siyasi bağlılık ile askerî yükselme el ele gidiyordu.
Bu bağ ancak 1990'dan sonra koptu: o zaman mesleki yetkinlik başlıca ölçüt olarak siyasi sadakatin yerini aldı ve siyasi subaylık resmen kaldırıldı. Bu değişim, karşıtlığıyla, eski sistemin ne denli siyasallaşmış olduğunu ölçüyor.
Varşova Paktı içinde ordu
BNA yalıtılmış bir ordu değildi. 14 Mayıs 1955'ten beri Bulgaristan, Doğu Avrupa'nın sosyalist ülkelerini bir araya getiren ve Moskova'nın yönettiği askerî ittifak olan Varşova Paktı'nın imzacılarındandı.
Varşova Paktı'nın Shield 82 manevralarından hatıra — Collection Cold War Bulgaria
Bu aidiyet bütün Bulgar askerî doktrinini yapılandırıyordu. NATO ile Pakt arasında bir savaş halinde Bulgar ordusunun belirli bir görevi vardı: iki NATO üyesi olan Yunanistan ve Türkiye'ye karşı güney sınırını tutmak ve Bulgar toprağında Sovyet ile Rumen takviyelerinin konuşlanmasını güvenceye almak. Bulgaristan ittifakın güney kanadının kilidiydi.
Büyük manevralar bu bütünleşmeyi somutlaştırıyordu. Bulgaristan'da yapılan Shield 82 (Çit 82) tatbikatı, Bulgar toprağında düzenlenen en geniş Varşova Paktı tatbikatlarından biri oldu; birçok müttefik ülkeden birlikleri bir araya getirdi. Bu manevraların iki işlevi vardı: kuvvetleri birlikte savaşmaya alıştırmak ve blokun bütünlüğünü göstermek, hem kendi üyelerine hem de Batılı hasma.
Yine de bir paradoksu belirtmek gerek. Büyüklüğüne ve sürekli hazırlık durumuna karşın Bulgar Halk Ordusu neredeyse hiç savaşmadı. Kırk beş yılda tek gerçek angajmanı, Prag Baharı'nı ezmek için 1968'de Çekoslovakya'nın işgaline diğer Pakt birlikleriyle birlikte katılması oldu; oraya iki Bulgar alayı gönderildi. Bu bölüm dışında, hep hazır bekleyen bu devasa ordu, hazırlandığı savaşı hiç tanımadı.
Sınıflar ve teçhizat
Ortak üniformanın altında ordu, teçhizatları farklı sınıflara bölünüyordu.
Bulgar Halk Ordusu tankçısı — Collection Cold War Bulgaria
Tankçılar kendi başına bir dünya oluşturuyordu; kapitone deri başlıkları, tulumları, zırhlının dar hacmine uyarlanmış teçhizatlarıyla. İtibarlı, modern, ateş gücü ve hareketlilikle özdeşleşmiş bir sınıftı: Pakt'ın mekanize ordusunun tam imgesi.
PMG gaz maskesiyle donatılmış, talimdeki askerler — Collection Cold War Bulgaria
Bulgar askerinin teçhizatı üzerinde durmayı hak ediyor, çünkü sessiz bir bağımsızlık öyküsü anlatıyor. Moskova'nın bu kadar sadık bir müttefikinden beklenebileceğin tersine, Bulgaristan Sovyet malzemesini olduğu gibi kopyalamadı.
Bulgar Halk Ordusu birliği, 1970'ler sonrası dönem — Collection Cold War Bulgaria
Miğfer bunun en anlamlı örneğidir. Pakt ordularının çoğu Sovyet miğferinin kopyalarını benimserken Bulgaristan kendi çizgisini korudu. İtalyan M33 modelinden türeyen miğferi, özgün ve tanınır bir silüete sahipti: ittifak içinde ulusal bir kimliği vurgulayan bir seçim. Aynı biçimde Bulgar ordusu, Sovyet modelinden çok «parçalı» desen geleneğinden gelen kendi kamuflaj motiflerini geliştirdi.
1960'ların sonunda ve 1970'lerde üniforma, İkinci Dünya Savaşı'ndan miras kalan kesimlerden uzaklaşarak belirgin biçimde daha Bulgar bir şeye evrildi. Teçhizatın bu kademeli modernleşmesi ordunun güçlenmesine eşlik etti. (Bu reformun tam tarihi ve resmî çerçevesi netleştirilmeyi bekliyor, Bulgar kaynaklarından doğrulanmalı.)
Havacılık ve hava savunması, Karadeniz'deki donanma, sınır muhafızları: her sınıfın kendi gelenekleri, üniformaları, kültürü vardı. Birlikte, toplumda ve devlet bütçesinde ağır basan bir askerî aygıt oluşturuyorlardı.
Bir geçiş töreni
Askerî işlevinin ötesinde, askerlik toplumsal bir bütünsel olguydu.
Genç bir adam için askere gitmek çocukluktan çıkışı işaretliyordu. Ailesini, kentini, alışkanlıklarını bırakıp disiplin, iç içe yaşama ve çaba evrenine giriyordu. İki ya da üç yıl sonra oradan yetişkin sayılarak dönüyordu. Askerlik, hem kolektif tasavvurlarda hem de bireysel yollarda, oğlan ile adamı ayıran eşikti.
Bir potaydı da. Bulgaristan'ın bütün bölgelerinden, bütün çevrelerinden erkekler orada karışıyordu. Ömür boyu süren dostluklar kuruluyor, on yıllar sonra hâlâ konuşulan sıkıntılar paylaşılıyordu. Birçokları için bu yıllar çarpıcı bir anı olarak kaldı: kimi zaman sert, çoğu zaman nostaljik.
Aynı erin er üniformasıyla ve yemin töreninde çekilmiş fotoğrafları — Collection Cold War Bulgaria
Geriye kalan nesneler (askerî cüzdanlar, üniformalar, armalar, er fotoğrafları) bu geçişin izleridir. Her biri, bu ortak deneyimi yaşamış ve üniformayı teslim ettikten çok sonra da onu belleğinde saklamış bir adama ait olmuştur.
Bu dosyanın korumaya çalıştığı, sıradan ve paylaşılan o bellektir.
Halk Ordusu'nun şanına adanmış posta zarfı, 1980 — Collection Cold War Bulgaria
Bu dosya, Bulgar Halk Ordusu'na ve Varşova Paktı'na ilişkin belgesel kaynaklara ve koleksiyondaki nesnelere dayanmaktadır. Bazı öğeler, özellikle üniforma reformunun tam tarihlendirmesi, Bulgar birincil kaynaklarından doğrulanmayı hak ediyor. Videolar, Peoples Republic Of Bulgaria kanalınca üretilmiş arşiv görüntüsü kurgularıdır.