Sivil savunma
Tematik dosya · Dönem: 1950–1989 · Okuma: 7 dk
Dosya — Bütün bir halkın savaşa ve felakete hazırlanması.
Halk Ordusu sınırları savunuyordu. Sivil savunma ise akıl almaz olana hazırlanıyordu: savaşın o sınırları aşıp kentlerin, fabrikaların, okulların üzerine çökeceği güne. Kışladan başka bir dünyaydı bu: askerin artık genç bir er değil, işçi, okullu kız, ev kadını, emekli olduğu bir dünya. Herkes ilgiliydi, her zaman.
Bu dosya, o kitlesel koruma aygıtını geride bıraktığı nesneler üzerinden izliyor: maskeler, dozimetreler, ilk yardım çantaları, üye kartları. Sürekli bir kaygıyı anlatan sıradan nesneler, kıyametin sürekli tehdidi altında yaşamanın kaygısını.
Ulusal Sivil Savunma üye kartı — Collection Cold War Bulgaria
Bütün halkı hazırlamak
Bulgar sivil savunma programı 1960'larda, ürpertici bir saptamadan yola çıkarak gelişti: uzun menzilli füzelerle taşınan nükleer, biyolojik ve kimyasal silahlar cephe ile cephe gerisi arasındaki sınırı silmişti. Artık güvenli bölge yoktu. Bomba her yere düşebilir, zehirli bir bulut herhangi bir kentin üstüne sürüklenebilirdi. Bu tehdide karşı çare, bütün nüfusu örgütlemek oldu.
Sivil savunmaya üyelik bireysel bir tercih değil, toplumsal bir olguydu. İnsan yurttaş olduğu gibi üyeydi: kartıyla, yükümlülükleriyle, tatbikatlarıyla. Örgüt ülkeyi ağ gibi sarmıştı; fabrikalara, kolektif çiftliklere, okullara bağlıydı.
« Grajdanska Otbrana (Гражданска отбрана) » dergisinin sayıları — Collection Cold War Bulgaria
Bu çerçevenin kendi basını vardı. Grajdanska Otbrana, «Sivil Savunma» dergisi resmî öğretiyi yayıyordu: tatbikat raporları, felaket anında davranış talimatları, radyasyondan korunma üzerine yazılar, ilkokullara konan sivil savunma derslerine kadar. Orada, daha çocuklukta, felaket düşüncesiyle yaşamak öğreniliyordu.
Atom, kimya, bakteri tehdidi
Bütün düzeneğin merkezinde: kitle imha silahı korkusu. Soğuk Savaş, Avrupa'nın üzerinde atomun ve savaş gazlarının kullanılacağı bir çatışma olasılığını dolaştırıyordu. Varşova Paktı'nın güney kanadında Yunanistan ve Türkiye'ye karşı bir kilit olan Bulgaristan, ön safta olduğunu biliyordu.
Bulgaristan Halk Cumhuriyeti'nde kullanılan Sovyet ID-1 dozimetresi — Collection Cold War Bulgaria
Dozimetre bu kaygının simge nesnesidir. Bu alet alınan radyasyon dozunu ölçer; ancak ışınlanmanın beklendiği bir dünyada anlamı olan bir araç. Varlığı bile nükleer felaketin ne kadar yakın sayıldığını söyler.
Bulgar Halk Ordusu'nun kişisel arındırma seti — Collection Cold War Bulgaria
Yanı başında, arındırma seti kimyasal tehdide karşılık veriyordu. Zehirli maddelerle saldırı durumunda deri ve teçhizat üzerindeki maddeleri etkisizleştirmeye yarıyordu. Burada da düşünülemez olanı varsayan bir nesne: görünmez zehrin er geç düşeceğini.
Korunmak: gaz maskesi
Sivil savunmanın tek bir simgesi seçilecek olsa, o gaz maskesi olurdu. Halka kitlesel biçimde dağıtılan maske, herkesin kimyasal saldırıya ya da bulaşmaya hazırlanmasını cisimleştiriyordu.
ShM62 sivil gaz maskesi — Collection Cold War Bulgaria
Bir Sovyet modelinden türetilen ShM62'nin sivillerin korunmasına yönelik bir sürümü vardı. Asker teçhizatı değil, önceden hazırlanmış bir gündelik nesneydi: evde, fabrikada, okulda saklanan, alarmın çalacağı güne hazır.
PG-1 modeli sivil gaz maskesi — Collection Cold War Bulgaria
Bir başka sivil model olan PG-1 tabloyu tamamlıyor. Maskelerin çokluğu dağıtımın büyüklüğünü anlatır: milyonlarca insanı donatmak gerekiyordu. Bugün bir vitrinde cansız duran bu nesneler kaygı verici bir vaat taşıyordu: zehirlenmiş bir havada bir nefes alabilme olasılığını.
DP-1 çocuk gaz maskesi — Collection Cold War Bulgaria
Ama en çok sarsan, çocuk maskesidir. DP-1 en küçükler için tasarlanmıştı; bütün nüfusu hazırlamanın ne demek olduğunu dolaysızca söyleyen bir nesne. Sivil savunmanın mantığında çocuk tehditten muaf değildi, dolayısıyla ona hazırlanmaktan da muaf değildi. Okulları çocuk ölçüsünde maskelerle donatmak, felaketin yaş ayrımı gözetmeyeceğini kabul etmekti. Kıyameti gündelik ufkuna katmış bir çağın kaygısını, sınıfların içine kadar, bu kadar elle tutulur kılan nesne azdır.
Yardım ve bakım
Sivil savunma yalnızca korunma değildi: yardımı, sağlığı, afetlerle mücadeleyi de örgütlüyordu. Çünkü bombadan ya da felaketten sonra bakmak, söndürmek, kurtarmak gerekecekti.
Sağlık birliklerinin sahra tıbbi çantası — Collection Cold War Bulgaria
Sahra tıbbi çantası, ilk yardımla görevli sağlık birliklerini donatıyordu. İçeriği (sargılar, turnikeler, ilk acil müdahale gereçleri) varsayılan kaosun ortasında, arazide hızla müdahale etmek üzere düşünülmüştü.
Sağlık birliklerine ait eksiksiz kadın üniforması — Collection Cold War Bulgaria
Sağlık birliklerine ait bu eksiksiz kadın üniforması temel bir boyutu hatırlatıyor: sivil savunma kadınları geniş ölçüde seferber ediyordu. Ordunun bir erkekler dünyası olduğu yerde, sivil yardım onlara güveniyordu: hemşireler, ilk yardımcılar, eğiticiler. Kadın varlığının merkezî ve üstlenilmiş olduğu ender askerileşmiş alanlardan biridir bu.
Bulgaristan Halk Cumhuriyeti itfaiye kaskı — Collection Cold War Bulgaria
İtfaiye kaskı yardımın bu yüzünü tamamlıyor. İtfaiyeciler, bombardıman ya da sanayi kazası durumunda ön saftaydı. Daha yeni olan bu plastik model, teçhizatın on yıllar içindeki kademeli modernleşmesine tanıklık ediyor.
Talim: Spartak örgütü
Bütün bu hazırlık, ancak nüfus eğitilmişse bir değer taşıyordu. Tatbikatların, normların, herkesi tetikte tutan derneklerin önemi buradan geliyordu.
«Spartak» sivil savunma derneğinin tanıtım broşürü — Collection Cold War Bulgaria
«Spartak» derneğinin broşürü, bedensel ve sivil hazırlığın bu örgüsünü çağrıştırıyor. İçinde fiziksel kondisyon ölçütleri, egzersizler, çabaya ve seferberliğe her an hazır bir yurttaş fikri vardı. Sivil savunma maske dağıtmakla yetinmiyordu: gün geldiğinde tepki verebilecek, hazırlanmış bedenler ve zihinler dövmek istiyordu.
(Spartak örgütünün tam ayrıntısı ve resmî sivil savunmayla eklemlenmesi Bulgar kaynaklarından netleştirilmeyi hak ediyor.)
Gerçeğin sınavı: Çernobil
Bütün bu koruma mekanizması bir kez, gerçekten sınandı. Ve sonuç vaadinin tam tersi oldu.
26 Nisan 1986'da Çernobil santralinin dört numaralı reaktörü patladı. Radyoaktif bulut mayıs başında Bulgaristan'a ulaştı. Sivil savunma aygıtı o zaman tam öngörüldüğü gibi işledi: ülke boyunca müfrezeler günde birkaç kez radyasyonu ölçüyor, rakamları ilçe ilçe Sivil Savunma karargâhına iletiyor, orası da doğrudan Politbüro'ya çıkarıyordu. Aletler çalışıyordu. Ölçümler alınıyordu. Bilgi dolaşıyordu. Yukarıya doğru.
Ama geri inmedi. Yöneticiler neler olduğunu tam olarak biliyor ve panik korkusuyla halka hiçbir şey söylememeyi seçiyorlardı. Bütün ülke bilgisizlik içinde kalırken, ordu da nomenklatura gibi sessizce konserveye ve süt tozuna geçirildi. Geri kalan herkes için yalnızca yatıştırıcı ve karışık mesajlar vardı.
Bilanço acı: uyarılmadıkları için Bulgarlar Avrupa'nın en yüksek iç radyasyon dozlarından birini aldı; araştırmalara göre Ukrayna ya da Belarus halklarınınkinden daha ağır bir doz; serpinti daha güçlü olduğu için değil, kendi hükümetleri bilmelerine gerek olmadığına karar verdiği için.
Sivil savunmanın trajik ironisi buradadır. On yıllar boyunca herkesi düşmandan gelecek kıyamette hayatta kalmaya hazırladı. Felaket sonunda vurduğunda aygıt işledi, ama iktidarı bilgilendirmek için, halkı korumak için değil. Maskeler, dozimetreler, üye kartları: bütün bu cephanelik, devletin belirleyici anda ihanet ettiği bir vaade dayanıyordu.
Belki de bu nesnelerin en doğru anlattığı şey budur. Koruma değil, korunma fikri: kırk yıl boyunca sürdürülen ve hizmet etmesi gereken gün gerçek doğasını açığa vuran devasa bir hazırlık tiyatrosu.
Bu dosya, Bulgar sivil savunmasına, Grajdanska Otbrana dergisine ve rejimin Çernobil felaketini yönetişine ilişkin belgesel kaynaklara ve koleksiyondaki nesnelere dayanmaktadır. Bazı öğeler, özellikle Spartak derneğinin tam örgütlenmesi, Bulgar birincil kaynaklarından doğrulanmayı hak ediyor.