Kökenler: 1944'te Bulgaristan

Bölüm 01 · Kapsanan dönem: 1941–1948 · Okuma: 6 dk

Cold War Bulgaria podcast'inin 01. bölümüne eşlik eden yazı.

Bulgaristan'ın sosyalist bir devlete dönüşmesi ani bir ideolojik savrulma değildi. Özenle yürütülmüş jeopolitik bir geçişti; aktörleri, takvimi ve hedefleri bugün Rus, Bulgar ve Amerikan arşivleriyle belgelenmiş durumdadır.

1944'ü anlamak, önce bu küçük Balkan krallığının Moskova'nın gözünde neden bu kadar önemli olduğunu anlamayı gerektirir.

Mihver kampındaki bir krallık

1944 yazına kadar Bulgaristan Alman kampına aitti. 1941'de Üçlü Pakt'a katılmış ve Wehrmacht'ın Balkanlar'daki harekâtına üs olmuştu; bununla birlikte özgün bir konumu korudu: Sovyetler Birliği'ne hiçbir zaman savaş ilan etmemiş, onunla kesintisiz diplomatik ilişkiler sürdürmüştü.

Bu belirsizlik onu korumadı. Doğu Cephesi'nde güç dengesi değiştikçe Bulgaristan, geri çekilen bir Almanya ile Tuna'ya yaklaşan bir Kızıl Ordu arasında sıkıştı.

Sovyet ilgisi: Boğazlar

Rus arşivleri, özellikle RGASPİ'de saklanan Stalin fonu, Sovyet yönetiminin Bulgaristan'ı Türk Boğazlarına yakınlığı nedeniyle birinci dereceden stratejik bir varlık olarak gördüğünü ortaya koyar.

İstanbul ve Çanakkale boğazları, Karadeniz'in Akdeniz'e açılan tek çıkışını denetler. Bulgaristan'a yerleşen her güç, bu kilidin hemen menzilinde bulunur. Moskova'nın Sofya'ya gösterdiği sürekli ilgiyi ideolojik yakınlıktan çok bu coğrafya açıklar; iki ülke arasındaki ilişkiyi kırk beş yıl boyunca bu coğrafya biçimlendirecektir.

Dönüşün mekanizması

9 Eylül 1944'te, Vatan Cephesi'nin (Отечествен фронт), Bulgaristan Komünist Partisi'nin egemen olduğu bir koalisyonun gerçekleştirdiği darbe, tam da Kızıl Ordu'nun ülkeye girdiği anda iktidarı ele geçirdi.

Koalisyon önce bir çoğulculuk cephesi sergiledi: komünistlerin yanında çiftçiler, sosyal demokratlar ve Zveno grubundan subaylar yer alıyordu. Ne var ki daha ilk günden gerçek kolları Sovyet temsilciler elinde tutuyordu. Kuramda üç taraflı olan Müttefik Kontrol Komisyonu uygulamada Moskova'nın egemenliğindeydi; İngiliz ve Amerikan temsilcilerin rolü gözlemcilikten öteye geçmiyordu.

Eski devletin başının kesilmesi

Savaş sonrası geçiş, monarşik aygıtın başını kesmeyi amaçlayan ivedi ve sert tasfiyelerle damgalandı.

Halk Mahkemesi'nin (Народен съд) 1944 ve 1945'teki yargılamaları 9 155 kişinin mahkûmiyetiyle sonuçlandı. Bunlardan 2 730'u ölüme mahkûm edilip idam edildi: küçük Çar Simeon II'nin naiplik konseyi üyeleri, eski bakanlar, milletvekilleri, üst rütbeli subaylar.

Ülkenin büyüklüğüne oranlandığında bu baskının kapsamı, onu Avrupa'nın savaş sonrası en radikal tasfiyelerinden biri kılar. İkili bir amacı vardı: eski rejimin kadrolarını fiziken ortadan kaldırmak ve topluma geri dönüşün düşünülemez olduğunu bildirmek.

Denetimi ele geçirmenin aşamaları

Monarşinin sonu

1946 referandumu cumhuriyet lehine oyların yüzde 95,6'sını verdi. Bu tür rakamların hepsi gibi bu sayı da gerçek kanaatten çok, seçim sürecine ulaşılan denetim derecesini anlatır. Bulgar monarşisi sona eriyordu; dokuz yaşındaki Çar Simeon II sürgüne gidiyordu.

Geçiş, doğrudan Sovyet hukukçularının yardımıyla kaleme alınan ve 1936 Sovyet Anayasası'ndan kopyalanan 1947 Dimitrov Anayasası (Димитровска конституция) ile pekiştirildi. Metin, uygulamanın çoktan kurduğu düzeni resmîleştiriyordu.

Nikola Petkov

Çiftçi lider Nikola Petkov'un Eylül 1947'de idam edilmesi, Bulgaristan'da örgütlü komünist olmayan her siyasetin kesin sonunu işaretledi.

Petkov yasal muhalefetin önde gelen simasıydı. Yargılanması ve ardından asılması, güçlü uluslararası protestolara rağmen gerçekleşti; hiçbir etkisi olmayan ve Bulgaristan meselesinin Batılı dışişleri çevrelerinin zihninde çoktan kapanmış olduğunu gösteren protestolar.

1948'e gelindiğinde Bulgaristan Komünist Partisi, hızla genişleyen ve Sovyet istihbarat ağına çoktan eklemlenmiş bir devlet güvenlik aygıtının güvencesi altında iktidar üzerinde tam bir tekele sahipti.

Bu dizinin açığa vurduğu

Kızıl Ordu'nun girişiyle tek parti düzeninin kurulması arasında dört yıl vardır. Bu görece yavaşlık bir tereddüt işareti değildir: bir yöntemin izidir.

Her aşama bir sonrakini meşrulaştırdı. Vatan Cephesi koalisyonu darbeye demokratik bir cila verdi. Halk Mahkemesi karşıtların tasfiyesine yargısal bir biçim verdi. Halk oylaması monarşinin sonuna halka dayalı bir biçim verdi. Anayasa yeni rejime hukuki bir biçim verdi.

Bulgaristan örneğini başka yerlerdeki daha sert devrilmelerden ayıran, işte bu sabırlı yürütmedir; kırk yıl sonra, başkaları ayaklanmalarını çoktan yaşamışken rejimin hâlâ ayakta durmasını açıklayan da odur.

Kaynaklar

• Stalin fonu, Rusya Devlet Sosyal ve Siyasi Tarih Arşivi (РГАСПИ / RGASPI), Moskova
• Bulgaristan Merkezî Devlet Arşivi (Централен държавен архив), Sofya
• CIA'nın gizliliği kaldırılmış monografileri ve değerlendirmeleri (CREST programı)
• Bulgaristan için Müttefik Kontrol Komisyonu tutanakları, 1944–1947

Alıntılanan belgelerin çevirileri yazara aittir. Halk Mahkemesi rakamları 1944–1945 yargılamalarında verilen kararlara karşılık gelmektedir.