Vılko Çervenkov, Bulgaristan'ın küçük Stalin'i

Bölüm 03 · Kapsanan dönem: 1949–1956 · Okuma: 4 dk

Cold War Bulgaria podcast'inin 03. bölümüne eşlik eden yazı.

1940'ların sonundan 1950'lerin ortasına kadar Bulgaristan, Vılko Çervenkov yönetiminde en yoğun Stalinleşme dönemini yaşadı. Bu yıllar rejimin en sert yılları olmayı sürdürüyor: zorla kolektifleştirme, ağır sanayiye öncelik, siyasi davalar ve kamplar.

Adam

Çervenkov iktidara rastlantıyla gelmedi. 1930'lu ve 1940'lı yılların büyük bölümünü, eğitim gördüğü ve Georgi Dimitrov'un kız kardeşiyle evlendiği Sovyetler Birliği'nde geçirmişti: Bulgar komünizminin en tanınmış siması ile hem ailevi hem siyasi bir bağ.

Dimitrov'un 1949'daki ölümünün, ardından hemen halefi Vasil Kolarov'un 1950'deki ölümünün üzerine Çervenkov, Parti'nin ve hükümetin başına geçti. Meşruiyeti iç direnişten çok Moskova'ya yakınlığından geliyordu.

Kolektifleştirme

Dönemi belirleyen, tarımın zorla kolektifleştirilmesi ve ağır sanayiye verilen öncelikti; her ikisi de doğrudan Sovyet beş yıllık planlarından kopyalanmış stratejilerdi.

Bulgaristan, Sovyet uydularının en çok kolektifleştirileni oldu. Bu öncelik gönüllü katılımla elde edilmedi: gerçek bir köylü direnişiyle karşılaştı ve bu direniş devlet şiddetiyle bastırıldı. Küçük köylü mülkiyetinin kural olduğu ve toprağa bağlılığın kırsal toplumu biçimlendirdiği bir ülkede, bu dönüşümün sertliği kalıcı izler bıraktı.

Ağır sanayi yatırımların büyük bölümünü tüketim mallarının aleyhine yuttu. Model istatistiksel büyüme ve gündelik kıtlık üretiyordu.

Trayço Kostov davası

Bu dönemin belirleyici anı, 1949'da Trayço Kostov'un gösteri davası ve idamıydı.

Kostov sıradan biri değildi: başbakan yardımcısı olarak ülkenin ikinci komünist yöneticisiydi. Savaş boyunca Moskova'da kalanların aksine iç direnişten gelen biri olarak partinin ulusal kanadını temsil ediyordu.

Gizliliği kaldırılmış CIA raporları, Kremlin'in onun düşüşünü, Sovyet temsilcilerle ilişkilerinde «samimiyet» eksikliği gösterdiği için düzenlediğini belirtiyor. Somut olarak Kostov, SSCB'nin Bulgaristan'ı doğrudan iktisadi olarak sömürmesine, özellikle Bulgar ihracatının Sovyetler Birliği'ne satış fiyatları konusunda direniyordu.

Davası diğer uydu ülke yöneticilerine bir uyarı işlevi gördü: ulusal çıkarlar her zaman merkezin ihtiyaçlarına tabi kılınmalıydı. Aynı dönemde Doğu Bloku boyunca ulusal komünistleri vuran dava dizisine dahildir: Macaristan'da Rajk, Polonya'da Gomułka, Çekoslovakya'da Slánský.

Kostov Aralık 1949'da asıldı. 1956'da itibarı iade edilecekti.

Sahneden çekiliş

Stalin'in Mart 1953'teki ölümü yapıyı sarstı. Kişi kültüne ve görevlerin tek elde toplanmasına karşı olan yeni Sovyet çizgisi Çervenkov'u zora soktu.

1954'te Parti'nin yönetimini Todor Jivkov'a bıraktı, Bakanlar Kurulu başkanlığını ise korudu. Moskova'nın dayattığı bu görev ayrımı, silinişinin başlangıcını işaretledi. Hükümet başkanlığını 1956'da, SBKP'nin XX. Kongresi ve Kruşçev'in Stalin'in suçlarına dair raporunun ardından yitirdi.

Jivkov Bulgaristan'ı otuz beş yıl yönetecekti.

Sonrası

Çervenkov'dan Jivkov'a geçiş, nitelikten çok üslupta bir değişimdi. Sovyetler Birliği'yle ilişki aynı ölçüde sadık kaldı, ama daha esnek ve daha az açıktan şiddetli hale geldi.

Bu dönemde siyasi tutukluların geçici olarak salıverilmesi ve yaşam düzeyine yönelik bir çaba görüldü. Tek parti devletinin temel yapısı ise bozulmadan kaldı; sonraki on yıllarda tersine profesyonelleşip uluslararasılaşacak olan güvenlik aygıtı gibi.

Bu yıllardan geriye kalan

Çervenkov yılları rejime birbiriyle çelişen iki miras bıraktı.

Bir yanda, aşırı bir zorlamanın bedeliyle kurulmuş ve Bulgaristan'ın yoksul bir tarım toplumundan sanayileşmiş bir ekonomiye geçmesini sağlamış gerçek bir sanayi temeli.

Öte yanda acı bir hafıza: kamplar, aralarında Persin adasındaki Belene (Белене) kampı, davalar, sürgünler, mülksüzleştirilen köylüler. Bulgar komünizmi üzerine bugün yürütülen hafıza çalışmasının büyük bölümünü besleyen, işte bu dönemdir.

Kaynaklar

• CIA'nın gizliliği kaldırılmış raporları (CREST programı)
• Bulgaristan Komünist Partisi Arşivi (Централен партиен архив), Sofya

Bu döneme ilişkin mevcut belgeler sonraki on yıllara göre daha eksiktir; doğrulanmamış unsurlar metinde belirtilmiştir.